Qorbaçov Bakıya niyə hücum etdi? - Vaşinqtondan göndərilən məktubun SİRRİ - Publika.az
Bizi izləyin

Təhlil

Qorbaçov Bakıya niyə hücum etdi? - Vaşinqtondan göndərilən məktubun SİRRİ

Video əlavə olunub. 


xxx

32 il öncə, 1990-cı il 19 yanvar. Qorbaçovun sovet ordusunu Bakıya göndərməyinə bir gün qalıb. Hərçənd buna qədər Bakıda “qətliam ssenarisi” hazır idi.

Publika.az
xəbər verir ki, həmin tarixdən 3 gün öncə, yanvarın 17-də şimaldan hərbi eşelonun daxil olmaq cəhdi də bunu təsdiqləyir. O vaxt şimal bölgəsində yerli əhali hərbi qatarın Bakıya doğru irəliləməsinə imkan vermədi. Lakin eyni ssenari fərqli istiqamətdən daxil edilən qoşunla gerçəkləşdirildi.

Zirehli texnika ilə Bakıya daxil olan sovet ordusu şəhərdə dinc əhaliyə əsl divan tutdu. 20 Yanvar Azərbaycanın hüzn günü olmaqla yanaşı, müstəqilliyinə qovuşduğu tarix olaraq da yadda qaldı. Əli yalın azərbaycanlılar sovet tanklarının önünə çıxmaqla SSRİ imperiyasını çökdürdü, “xalqlar həbsxanasında” olan 15 respublikanı da azadlığa qovuşdurdu.

20 Yanvar hadisələrinə görə cinayət məsuliyyəti daşıyanlar hələ də cəzasını almayıb. Günahkar kim idi?. Bu sual qarşısında həmişə nəzərlər Moskvaya, keçmiş SSRİ-yə və bu gün Qərbin qucağında oturub ahıl yaşını yaşayan “ləkəli başa” – Qorbaçova yönəlir. Bu doğrudur, onlar Azərbaycan xalqına divan tutmuşdu. Lakin azərbaycanlıların qanına əlini batıran təkcə Qarbaçov və Kreml idimi?

Həmin dövrün geosiyasi mənzərəsi fonunda bu sualın cavabı maraqlıdır: 1989-cu ildə ABŞ Panamaya müdaxilə etdi. Ardınca SSRİ tərkibində olan Şərqi Avropa ölkələrində Moskvaya qarşı etirazlar başladı. Vaşinqtondan SSRİ xarici işlər naziri Eduard Şevardnadzeyə müraciət daxil oldu ki, Moskva baş verən etirazlara müdaxilə edərsə, ABŞ bu məsələdə neytral qalacaq. Kreml Vaşinqtonun bu müraciətini özünün Panama müdaxiləsinə haqq qazandırmaq üçün etdiyini anlayırdı. Ona görə də etirazlara qarşı silah işlədilmədi. Lakin bu, Kremlin Bakı müdaxiləsinə zəmin yaratdı. 1989-cu ildən cəmi bir il sonra Bakıda Qanlı Yanvar hadisələri törədildi və Vaşinqton susdu. Bu fakt 20 Yanvar faciəsinə görə, ABŞ-ın da məsuliyyət daşıdığı fikrinə haqq qazandırır.

Lakin hər şey bundan ibarət deyilmiş və ortaya çıxan bir sıra sənədlər azərbaycanlıların vəhşicəsinə qətlə yetirilməsində, buna paralel olaraq, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və ermənilərin Azərbaycana qarşı təcavüzkar siyasətində Ağ Evin indi demokratiya adı altında hər kəsin gözünə soxduğu barmağının olduğunu göstərir…

1990-cı il, 20 Yanvar qırğınından bir gün öncə. Yanvarın 19-da Moskvada ABŞ Senatının xarici məsələlər üzrə alt komissiyasının sədri Kleyborn Pell ilə SSRİ xarici işlər naziri Şevardnadze arasında görüş keçirilir. Pell bildirir ki, Sovet rəhbərliyi “Azərbaycana Qarabağ üzərində” nəzarəti həyata keçirməkdə davam etməyə icazə verməməlidir.

“Mən azərbaycanlıların qəddarlığından və SSRİ-də ermənilərə zor tətbiq edilməsindən dəhşətə gəlmişəm. Sovet rəhbərliyi erməni əhalisinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bütün tədbirləri görməlidir. Sovet rəhbərliyi Dağlıq Qarabağı Azərbaycanın tərkibindən çıxartmalıdır. Azərbaycana bundan sonra da Dağlıq Qarabağa nəzarət etməyə imkan vermək vəziyyəti pisləşdirmək deməkdir”, – Pell ABŞ-dakı erməni diasporunun verdiyi pulla aldığı bahalı kostyumunu düzəldə-düzəldə 32 il öncə Şevardnadzeyə belə deyirdi.

Həmin görüşdən bir gün sonra SSRİ-nin “ləkəli başı” “azərbaycanlılar ermənilərə divan tutur” iddiası ilə Bakıya ordu yeridir. O həqiqət idi ki, Qorbaçov SSRİ-nin başına gətirilmiş ABŞ-ın adamı idi və Vaşinqtonun “erməni sevgisi” onun timsalında təzahürünü tapırdı.

SSRİ müdafiə naziri olmuş, Bakıdakı qırğınların birbaşa icraçısı Dmitri Yazov həmin dövrü belə xatırlayır: “Mən erməni mədəniyyət işçilərinin iclasında iştirak edirdim. Yazıçı Silva Kaputikyan Qarabağ haqqında danışmağa başlayanda Qorbaçov xüsusi tərzdə soruşdu: “Siz Artsax haqqında danışırsınız?” Ermənilər Qarabağı “Artsax” adlandırır. Bu, onların xoşuna gəldi. Onlar gülümsəməyə başladılar və Qorbaçova dedilər: “Siz tarixi bilirsiniz”. Əslində, Qorbaçov tarixi bilmirdi. Ona, sadəcə, kimsə bu haqda demişdi və o, ermənilərin xoşuna gəlmək üçün belə etdi. Bu görüşdə ciddi suallara toxunulmuşdu. Ermənilər Qarabağı Azərbaycandan ayırmağı tələb edirdilər. İclasda MK Siyasi Büronun üzvləri Nikolay Rıjkov və Slyunkov da iştirak edirdi. Biz bir-birimizin üzünə baxdıq. Anladıq ki, Qorbaçov danışıq aparmır, odun üzərinə yağ tökür. Müdafiə naziri kimi 172 min azərbaycanlının öz torpaqlarından qovulduğu artıq mənə məlum idi”.

Öz kolleqası bu sözlərlə Qorbaçovun kimliyini açıqlayır. 20 Yanvar qırğınından üç ay sonra – martın 18-də ABŞ Konqresinin bir qrup deputatı Qorbaçova müraciət ünvanlayır.

Konqresmenlər azərbaycanlıların 6 gün ərzində Bakıda qətllər və zorakılıqlar həyata keçirdiyini, ermənilərin əmlakını məhv etdiyini iddia edir və bundan narahat olduqlarını bildirirlər.

Məktubda bildirilir ki, Azərbaycana göndərilən sovet zabitləri baş verənləri vətəndaş müharibəsi kimi dəyərləndiriblər: “Sizdən xahiş edirik ki, erməni azlığının qətlə yetirilməsinin, eləcə də regionda digər zorakılıqların qarşısını almaq üçün tədbir görəsiniz. Ümid edirik ki, sovet rəhbərliyi vətəndaş sülhü ilə yanaşı, vətənlərinə dönmək istəyən ermənilərin təhlükəsizliyini təmin edəcək. Ona da ümid edirik ki, Qarabağın və Ermənistanın iqtisadi mühasirəsini yaracaqsınız. Orada zəlzələ zonasında çoxlu sayda amerikalı və digər xaricilər işləyir. Azərbaycanda dəhşətli zorakılığın baş verməsi Dağlıq Qarabağın 160 minlik erməni əhalisinin Ermənistanla birləşməsinin vacibliyini bir daha təsdiq edir. Azərbaycan hakimiyyəti 70 il ərzində Dağlıq Qarabağ əhalisinin 60 faizini təşkil edən ermənilərin iqtisadi və mədəni hüquqlarını pozub. Sizdən təkidlə xahiş edirik ki, Qarabağ xalqına özünün gələcək siyasi və mədəni mənsubiyyətini müəyyən etmək hüququnu vermək yolu ilə Sovet dövləti çərçivəsində baş verən faciənin qarşısını alasınız”.

Bu müraciət ABŞ-ın 20 Yanvar faciəsi və Azərbaycan torpaqlarının ermənilər tərəfindən işğal edilməsində hansı dərəcədə rol oynadığını göstərir. Maraqlıdır ki, Qorbaçova ünvanlanan müraciətə imza atanlar arasında Qarabağın ermənilərə verilməsini Şevarnadzedən tələb edən Kleyborn Pell da var. Həmçinin, senatorlar Pit Uilson, Pol Seymak, Lerri Brekslerdə müraciətə imza atıblar. Müraciətin altındakı imzalar arasında ABŞ-ın keçmiş dövlət katibi Con Kerrinin də adı var idi.

Asif Nərimanlı

Rəylər
Oxumağa davam et
Reklam

Təhlil

İrəvan Qarabağı sonraya saxlayır: Bakının strategiyası nədir?

Ermənistanın baş naziri Paşinyan bəyan edib ki, Azərbaycanla sülh danışıqlarının iki formatı müzakirə olunur: sülh sazişində Qarabağ məsələsi də yer alsın, yoxsa ayrıca məsələ kimi baxılsın;

Proseslər göstərir ki, rəsmi Bakı və Paşinyan hakimiyyəti Qarabağı sülh sazişinə daxil etmək niyyətində deyil.

Azərbaycan üçün Qarabağ de-fakto və de-yure daxili məsələdir və öz daxili məsələsini Ermənistanla danışıqlar masasına çıxarmaq, İrəvanın “status” mövqeyini gücləndirə bilər.

Bakı Qarabağdakı separatçı-terrorçularla bağlı məsələnin həllini sonraya saxlayır və şərtlərin yetişməsi üçün mərhələli strategiya tətbiq edir: sülh sazişi ilə Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiasının olmadığını de-yure təsdiqləyir və bununla Qarabağdakı ermənilərin Ermənistanla bağı qoparılır; bundan sonra separatçı-terrorçu rejimin ləğvi edilməsi, erməni əhalisinin Azərbaycan vətəndaşlığı altında yaşaması, yaxud da getməsi seçiminin aktivləşməsi imkanları genişlənəcək; Qarabağın sülh sazişinə daxil edilməsi “status” məsələsinin də prosesə daxil edilməsi riskini yarada və Bakı üçün danışıqları ağırlaşdıra bilər;

Ermənistan hakimiyyəti ərazi bütövlüyünün tanınması tələbi ilə sülh sazişinin imzalanmasını qəbul edir, lakin Qarabağ məsələsinin ayrıca komponent kimi saxlanılmasından yanadır: Qarabağ sülh sazişi formatına daxil edilərsə, İrəvan bölgə üzərində Bakının hakimiyyətini tanımış olacaq və bu, daxildə siyasi böhran yarada bilər; Paşinyan Qarabağı ayrıca məsələ kimi saxlamaqla daxili ictimai rəydə və diaspor qarşısında qondarma “arsax”dan imtina etmədiyini göstərmək niyyətindədir; və sülh sazişindən sonra Qarabağ ermənilərini “hüquqi məsələ” olaraq gündəmdə saxlamağı planlaşdırır; erməni baş nazirin “bizim üçün Qarabağ ərazi yox, hüquqi məsələdir” sözləri də buna hesablanıb;

İrəvanın öz maraqları naminə siyasi oyun qurduğu aydındır, hərçənd, sülh sazişinin imzalanması Bakının Qarabağdakı separatçıların təmizlənməsi imkanlarını və mümkün hərbi addımların legitimliyini gücləndirəcək.

Paşinyanın çıxışında iki məqam da diqqət çəkdi:

- erməni baş nazir izah etməyə çalışır ki, Qarabağı “hüquqi məsələ” kimi sonraya saxlamasalar, bu imkandan da məhrum olacaqlar və sülhü  gecikməsi yeni toqquşmalar yarada bilər;
- sülh sazişini imzalamaq və Qarabağı ayrıca məsələ kimi saxlamaq ssenarisi “yeganə çıxış yolu” kimi müxalifət və Xankəndidəki separatçılarla müzakirə edilir;

Revanşistlərin Paşinyanla razılaşmayacağı bəllidir və bu, Ermənistan daxilində siyasi böhranı dərinləşdirə bilər. Proseslərin bu istiqamətdə inkişafı Bakının hərbi müstəvidə mümkün addımlarına zərurət yarada bilər.

Oxumağa davam et

Təhlil

Haradan haraya: Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığı və iki liderin tarixi zəfəri

“Kəlbəcərdən insanları çıxarmaq üçün Türkiyədən helikopter istədim, vermədilər”.

Mərhum prezident Əbülfəz Elçibəyin bu sözləri Azərbayan-Türkiyə qardaşlığının ən ağrılı səhifələrindən olaraq qalır.

Birinci Qarabağ müharibəsində Ermənistan və havadarlarının işğal hücumuna məruz qalan Azərbaycana qardaş ölkədən dəstək verilmədi. Belə demək mümkünsə, Türkiyə hakimiyyəti öz qardaşlarını taleyin ümidinə buraxdı.

Türkiyənin bu yardımdan niyə imtina etməsinə dair müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Həmin vaxt baş nazir olan Süleyman Dəmirəl “o böyüklüyündə helikopterimiz olsaydı, verərdik” deməklə Azərbaycanı köməksiz buraxmalarını əsaslandırmağa çalışırdı. Lakin bu, doğru deyildi, Türkiyə hökuməti dəstək vermək imkanı olduğu halda bunu etməmişdi.

Böyük Birlik Partiyasının mərhum lideri Muhsin Yazıcıoğlu da bildirirdi ki, Türkiyənin Azərbaycana verə biləcəyi helikopteri var idi.

Kəlbəcər işğal ediləndə mən Azərbaycana getdim. Elçibəyə “Türkiyədən gözləntiniz nədir” deyə soruşduğumuzda o bizə “iki helikopter verməyən bir ölkədən nə gözləyə bilərəm ki?!” cavabını verdi. Türkiyənin verə biləcəyi helikopteri var idi, vermədilər. Bu helikopter döyüşmək üçün yox, dağda qalmış yaşlıları və yaralıları, erməni qətliamından qaçan və meşələrə sığınmış insanları çıxarmaq üçün lazım idi. Bunu belə etməyən Türkiyə...”, - Yazıcıoğlu qeyd edirdi.

Bəli, Türkiyənin o vaxtkı hakimiyyəti Azərbaycanı işğal qarşısında tək buraxmışdı və yardım edilməməsinin əsas səbəbi də məhz siyasi iradənin olmaması idi, başqa heç nə...

Türkiyənin sabiq baş naziri Binəli Yıldırım 30 il öncəsi və bu günü belə müqayisə edir: “Vaxtilə  Əbülfəz Elçibəy dörd vertolyot istədi, Türkiyə onları verə bilmədi. Bu gün isə Preizdent Ərdoğan deyə bildi ki, “Qarabağ sizin haqq işinizdir”. Ərdoğan deyə bildi ki, sizin sizin başınıza gətirilənlər, bizim də başımıza gətirilib. Biz sizin yanınızdayıq. O. Bu mesajı bütün dünyaya göndərə bildi”.

Haradan haraya... 30 il öncəni ağrı ilə xatırladığımız bu günlərdə Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri 30 ildir arzuladığımız zirvəyə yüksəlib.

“Bir millət iki dövlət” prinsipi həmişə Bakı-Ankara xəttində mövcud olub, iki dövlətdə yaşayan bir millət sevincini və kədərini paylaşıb, lakin iki ölkə arasında münasibətlərin səviyyəsi tarix boyu hazırda olduğu qədər yaxın olmayıb. Prezident İlham Əliyev Rize-Artvin Beynəlxalq Hava Limanının açılışında münasibətlərimizin hazırki vəziyyətini bu cür ifadə etdi: “Biz həm dostuq, həm qardaşıq, həm də artıq rəsmən müttəfiqik. Bu siyasət bizə atalarımızdan qalan mirasdır, atalarımızın vəsiyyətidir və biz bu vəsiyyətə sadiqik”.

Atalarımızdan vəsiyyət qalan qardaşlığı məhz iki lider - Ərdoğan və Əliyev tarix boyu arzuladığımız zirvəyə yüksəltdi.

Birinci Qarabağ müharibəsində Ermənistanın soyqırımı maşınından azərbaycanlıları xilas edə bilməyən, bunun üçün Azərbaycana yardım etməyən Türkiyə bu gün sona qədər Azərbaycanın yanındadır. 30 il sonra torpaqlarımızda işğala son qoyan Vətən müharibəsində də qardaş ölkə yanımızda oldu. Və Türkiyənin siyasi dəstəyinin, Prezident Ərdoğanın “Azərbaycan yalnız deyil, Türkiyə Azərbaycanın yanındadır” sözlərinin bu haqq müharibəsində ciddi payı oldu, xüsusilə Ermənistanın havadarlarının müdaxilə edə bilməməsi baxımından. Müharibənin ilk günündən Zəfərə qədər Türkiyə Azərbaycanı dəstəklədi, Ərdoğan sələflərindən fərqli olaraq qardaşlarını yalnız buraxmadı.

Qələbədən sonra Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması, postmünaqişə reallığında Türkiyənin də bölgədə əsas iştirakçılardan birinə çevrilməsi, işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası prosesində iştirakı da bu qardaşlığın məntiqi davamıdır. Bu gün Azərbaycan və Türkiyə bütün məsələlərdə eyni hədəfə vurur.

Və 30 il öncə azərbaycanlıların müharibə meydanından çıxarılması üçün Türkiyənin helikopter verməməsi faktı göstərir ki, münasibətlərimizin bu gün zirvəyə çatmasında tarixi bağlarımızla yanaşı, liderlərin siyasi iradəsi də həlledici rol oynayıb.

Prezident İlham Əliyev və Prezident Rəcəb Tayib Ərdoğanın yürütdüyü siyasətin nəticələri ortadadır:

- İki qardaş xalq sevincində də, kədərində də, bütün çətinliklərində də birlik nümayiş etdirir;
- Bu gün nə Türkiyə, nə də Azərbaycan 90-cı illərdəki ölkə deyil, öz taleyinə özü qərar verən, milli maraqlarını müdafiə edən və qardaşının yanında dayana biləcək iradəyə malik olan, istənilən təzyiqə müqavimət göstərə bilərək qədər güclü dövlətlərdir;


İki liderin eyni siyasətinin ortaq hədəfi də Türkiyə və Azərbaycanın gücələnməsi, iki dövlətdə yaşayan bir millətin daim var olmasıdır. Bu gün Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinin tarixdə olmadığı qədər inkişaf etməsi həm də iki liderin – Əliyevlə Ərdoğanın böyük zəfəridir.

Oxumağa davam et

Təhlil

Lavrovun Bakıya, Əliyevin Ərdoğana zəngi - Nə baş verir?

Brüssel razılaşmasından sonra Paşinyan və Əliyev sərhədin delimitasiyası üzrə komissiyaların tərkibini müəyyən etdilər: bu, kiçik də olsa, irəliyə doğru atılmış addım hesab edilə bilər;

Hərçənd, görüşdən dərhal sonra Lavrovun Mirzoyana və Bayramova zəng etməsi Moskvanın bölgədə təşəbbüsü əldən vermək niyyətində olmadığını bir daha göstərdi. İstisna deyil ki, Rusiyanın baş diplomatı tərəflərə iki mesaj verib: 

- Qərbin vasitəçiliyinə qarşıdırlar və Brüssel razılaşmaları rusların iştirakı olmadan icra edilə bilməz;

- Sərhədin delimitasiyası üçün vacib olan xəritələr Rusiyadadır;

Mümkündür ki, Lavrov komissiyaların iclasının Moskvada keçirilməsini, yaxud yerindən asılı olmayaraq, Rusiyanın da iclasda iştirakını istəyib. Moskvanın tərəflərə təzyiq imkanları var, bu baxımdan vəziyyət mürəkkəb olaraq qalır.

İndi əsas məsələ sərhəd üzrə komissiyaların nə vaxt və harada görüşəcəyi, rusların orada olub-olmayacağıdır. Brüsseldə ilk iclasın yaxın günlərdə Azərbaycan-Ermənistan sərhədində keçirilməsi razılaşdırılsa da, Lavrovun zəngi bu gözləntini azaldır. 

Əsas məqamlardan biri də Əliyevin Ərdoğana zəngi və Brüsseldəki razılaşmanın detalları haqda məlumat verməsidir: Bakı və Ankaranın rəsmi ittifaq münasibətləri fonunda bu, artıq ənənəyə çevrilib, lakin bu, Rusiyadan edilən zəng fonunda da diqqət çəkir: Bakı Moskvanın mümkün təzyiqinə qarşı Ankara üzərindən mesaj verir və Türkiyənin de-fakto əsas tərəflərdən biri olduğunu nümayiş etdirir.

Oxumağa davam et
Reklam

Gündəm